Hij werkt aan een handboek voor mindfulnesstrainers en schrijft  over de  toepassing van mindfulness in het westen. Daarvoor verdiepte hij zich in de verschillentussen het Boeddhistische en westerse denken. Psycholoog Rob Brandsma laat zien hoe wij geconditioneerd zijn in ons denken en doen. En hoe je dat kunt doorbreken.

‘In het Boeddhisme wordt de vergelijking gemaakt met een wiel aan de ossenwagen dat niet lekker loopt. Er ‘schuurt’ of wringt iets, het gaat niet gemakkelijk, het gaat niet vanzelf. Boeddhisten noemen dat dukkha. Dat is iets anders dan het zware idee van lijden dat wij hebben. Volgens Boeddha heeft dat ‘wringen’ te maken met het feit dat wij voortdurend bezig zijn om te proberen het leven zoals het ís, te krijgen zoals we wénsen dat het is. We willen het leven of de ervaring van dit moment manipuleren naar een idee dat wij hebben van hoe het zou moeten zijn. Het prettige vasthouden en het onprettige weghouden. Het effect van die strijd die we onszelf aandoen, is dat we eigenlijk altijd het gevoel hebben van dukha. Het gevoel dat dit moment niet helemaal is zoals het zou moeten zijn.’

Kennelijk speelde dat in de tijd van Boeddha ook al.

‘Ja, tweeënhalfduizend jaar geleden hadden we ook een denkgeest en de neiging om vooruit en terug te denken en ons zorgen te maken. Maar daar is het een en ander bij gekomen. Een van de dingen is dat wij in een andere wereld leven. Onze cultuur en geschiedenis zijn gevormd vanuit de judeo-christelijke-islamitische manier van denken. Uit die cultuur komt het begrip van goed en fout, van regels geven en een hogere macht die al dan niet straft. Er is ergens een boekhouding waardoor je lik op stuk krijgt in een volgend leven of in de hemel. Dat heeft er bij ons voor gezorgd dat onze hele manier van denken en onze cultuur doordesemd is van een gevoel van goed of fout. Het heeft een dualiteit in ons denken gebracht die voor ons heel normaal is. Daar is door de industriële revolutie in het westen het economische- en nuttigheidsdenken bijgekomen. Dat sluit naadloos aan bij ‘goed of fout’-denken en maakt het voor ons heel moeilijk om zonder doel simpelweg te ‘zijn’. We krijgen daar een schuldgevoel bij, want in ons denken moet elk moment ergens voor dienen. We zijn geprogrammeerd om nu hard te werken voor een betere toekomst. Mensen als de Dalai Lama waren geshockeerd toen ze voor het eerst naar het westen kwamen en zagen hoe hard en streng wij voor onszelf zijn.’

Is de cultuur nog altijd anders in het oosten?

‘Dat is nu moeilijker te zien. De westerse waarden doordringen het oosten. Toch merken wij als toeristen vaak op hoe makkelijk, en misschien te makkelijk, mensen in India bijvoorbeeld accepteren, tot het lijdzame aan toe. Hoe ze zomaar een halve dag op de bus kunnen wachten, zonder dat ze weten of hij komt of niet en daar eigenlijk helemaal geen problemen mee hebben. Dat is leven in een veel grotere overgave. Wat ook een keerzijde heeft, namelijk het gevoel dat je eigenlijk heel weinig kunt doen aan je situatie. Ik wil niet zeggen dat de doe-modus, die stand van ‘als ik nu wat doe, dan kan ik er later wat aan hebben’, altijd verkeerd is. Want zo willen we leven, zo kunnen we ergens komen. Het gaat om het schakelen tussen ‘doen’ en ‘zijn’. De doe-modus zien als een tool die je nodig hebt om dat te doen wat echt nodig is en ‘m daarna weer uitzetten. Wij kennen die andere stand helemaal niet. We worden ’s morgens wakker en ons to do-lijstje komt meteen naar boven.’

Wat is de meest existentiële toestand van de mens?

‘Simpelweg 'zijn'. De basis daarvoor is het gevoel dat het oké is. Het gevoel dat er iets mis is, is een uitzonderingstoestand. Dat geldt voor de natuur, dat geldt ook voor de mens.’

Een mens reflecteer toch altijd op wat hij is en op zijn tekorten?

‘Eigenlijk vraag je nu naar het doel van het leven. Waarom zijn wij hier, waarom beleef ik dit moment, wat is de zin van dit moment. Naar mijn gevoel is dat simpelweg ‘hier zijn’ en dit moment ervaren. Er is iets heel essentieels wat we kunnen leren en wat we in het westen structureel over het hoofd zien. En dat is dat we een mogelijkheid hebben om ons te ontwikkelen in de relatie tot onze ervaringen en ons lijden, in plaats van erdoor geleefd te worden. Je kunt ook zeggen: pijn en tekort horen bij het leven. We hebben allerlei patronen om daarmee om te gaan, voor een deel worden we daarmee geboren en voor een deel zijn die gecultiveerd, maar als je je realiseert dat pijn bij het leven hoort, dan kun je jezelf ook de vraag stellen: oké als er pijn is, laat ik dan eens kijken hoe ik daar., het beste mee omgaan. Dan zet je dus eigenlijk de kijker op een totaal andere stand: je gebruikt je energie om de relatie met de ervaring te veranderen in plaats van de ervaring zelf’

Dat neemt volgens mij niet weg dat de mens als reflecterend wezen zich altijd bewust zal zijn van zijn tekorten. En jij geeft volgens mij een manier aan om daarmee om te gaan.

‘Jij gaat uit van de vraag: is het leven een feest of is het leven een strijd? Zo denk je dualistisch. Maar het gaat niet om of het één of het ander. Mensen met chronische pijn die oefenen met mindfulness merken: als ik de pijn onderzoek en erbij blijf, steeds dieper ga in die overgave, in hoe het is hier en nu, dan kan ik ermee dansen en meebewegen, dan zie ik dat er ook kleur en nuance in die pijn zitten. Denk je dualistisch, dan is de pijn slecht, moet hij weg uit je leven. En als je hem er echt niet uit kan hebben dan heb je nog maar twee opties: doorvechten tot je uitgeput bent of wegzinken in lijdzaamheid. Dat zit allemaal in het perspectief van zwart-wit: pijn en lijden zijn slecht. De andere kijk op het leven is die van een rollercoaster, een zee met golven die we niet hoeven te bedwingen maar waarin we vrijheid kunnen winnen door mee te bewegen met de golven. Dat is het leven voorbij goed en fout, dat is ervaren wat er is.’

En dat dukkha van Boeddha dan?

‘Dat gaat over onze neiging om ons geluk te willen managen en daardoor meer ongeluk over ons af te roepen dan nodig is.’

Maar dat zit niet in dat dualistische denken, dukkha is niet fout?

‘Nee, het wiel draait, alleen niet perfect gecentreerd.. Alles gaat voorbij, er is altijd wat en het gaat nooit zoals je denkt.Het idee van perfectie is een bron van dukkha. Het stamt uit het dualistisch denken. Het leven is nooit perfect en tegelijk altijd perfect: de perfectie van de imperfectie.Maar dat is slechts vanuit het perspectief van de denkgeest en de doe-modus. Vanuit de oké-zijn en de zijn-modus is er slechts het rijzen en dalen van wat komt en gaat. Het is oké, zelfs als het niet oké is of voelt. Alles wat we hebben is dit moment en de uitnodiging om te kijken hoe we ons kunnen verhouden tot dit moment. Het gaat om bewust omgaan met de uitdagingen, neigingen en je geconditioneerde patronen. Dat is de weg om uit de reactiviteit de komen, de vaste cyclus van onbewust in de reacties blijven zitten en daar telkens maar op voortbouwen. Alles waar wij ons zo druk over maken, waarvan we zeggen ‘hoe moet dat nou’, daar kun je mee aan de slag. Er is een verandering van perspectief mogelijk, waardoor dit ook een andere kleur krijgt.'

Alleen maar een ander perspectief? Slaat dat niet snel door naar lijdzaamheid?

‘Als je er wat aan kunt doen, doe dat dan. Als er een etiketje in de hals van je t-shirt irriteert, knip het dan af. Het is absurd om te denken: nou, zo is het leven. En datzelfde geldt voor je belastingaangifte doen, je auto naar de garage brengen, je vakantie plannen en zorgen voor je gezondheid. Eigenlijk doen we dat allemaal. Maar lastig wordt het als we er niet mee op kunnen houden en niet de grens weten te vinden tussen wat te plannen is, wat binnen onze macht ligt, en wat niet. Denkgeest en doe-modus opereren vanuit de premisse dat je het leven naar je hand kunt zetten, als je maar genoeg je best doet. Een onbewust idee dat ons veel lijden brengt, want als je je best doet en je bent nog niet gelukkig, dan ben je hiervoor dus persoonlijk schuldig aan. Ongeluk én schuld hieraan. Zo heb je dubbele pijn.’

'We willen een ijzeren vuist van controle. Terwijl we eigenlijk niet kunnen weten hoe het loopt. Misschien ben je wel ziek als het vliegtuig voor je vakantie vertrekt. Dus dat plannen zouden we ook met een lichtere toets kunnen doen: als alles gaat zoals het gaat, dan zou ik graag dat en dat doen. Plan met de innerlijke notie dat het niet gedrukt staat, maar dat je het met potlood schetst  Wetende dat je niet alles in de hand hebt. Waardoor je ook lichter met veranderingen kunt omgaan. Want er is maar één zekerheid en die is dat er veranderingen zijn en onverwachte gebeurtenissen. Dat is het vaardig inzetten van de doe-modus, van het vooruit denken, van het prachtige vermogen dat ons onderscheidt van de dieren om dingen te regelen, te creëren, om in onze geest vast dingen voor ons te zien die er niet zijn. De kunst is om daar de relatieve waarde van in te zien.’

Die grens vinden is het lastige.

‘En waarom is die grens vinden voor ons zo moeilijk? Omdat we de illusie hebben dat als we maar genoeg investeren in die mentale activiteit dat het dan ook gaat lukken. En daar zit een misvatting. We denken dat we meer controle hebben dan we eigenlijk hebben. Het is echt een westerse tic om het denken, gedachten, zo ontzettend belangrijk te vinden. We identificeren ons ermee, stellen ze vaak gelijk met de werkelijkheid. Gisteren was het mooi weer, toen nam ik even de tijd om in de zon niets te doen, maar al snel merkte ik dat mijn hoofd ging ratelen: je zou nu ook aan je boek kunnen werken, en nu blijft dat liggen….Een schaars moment in de zon, en ik kon er niet van genieten.

Als zelfs jij dat al niet kunt…De context waarin je functioneert die wijst je er ook voortdurend op dat je jezelf moet verbeteren en vooruit moet in het leven.

‘Precies, dat is om ons heen, door alle uitingen, dat ademt onze maatschappij. De werkmoraal, wat moet en wat niet moet, wat goed is en niet goed. Het maakt dat ik me vreemd voel als ik op maandagochtend niet werk. Dat is diepe conditionering die ook in mij zit. En als ik de zon op dat moment niet kan voelen en niet genieten van waarom ik daar ben gaan zitten, dan ben ik dus niet vrij.’

Wat is dan de essentie van vrijheid?

‘Vrijheid is om op dat moment het hele spel te zien en je te realiseren hoe het werkt. Te zien hoe je daar zit, je gedachten op te merken, de verstrakking van je lichaam te voelen, maar ook de warmte van de zon. En je te realiseren: dit is het dus. Op dat moment ben je uit de gevangenis van geloven in je gedachten en erdoor voortgedreven worden. Zoals niet rustig in de zon kunnen zitten als je in een bepaalde cultuur bent opgegroeid.Vrijheid is dus niet per se feel good: je hoeft je niet altijd goed te voelen als je in de zon zit, als je je belemmerende patronen maar ziet en daar bewust mee kunt omgaan. Het draait erom op te merken, boven jezelf uit te stijgen en te zien hoe je neigingen om jezelf te manipuleren en je geconditioneerde reactiepatronen werken'

'Vrijheid is het resultaat van een hele vriendelijke, milde manier van onderzoeken wat er gebeurt. Als je de patronen ziet door die vriendelijke blik, dan zit je er niet meer in. Die afstand en ruimte, dat is vrijheid. En alles wat verder gaat, is daar al voorbij. Als je denkt: nu moet het anders, mijn gevoel van spanning moet weg of ik moet helemaal de zon voelen, dan koppel je er alweer een resultaat aan. Boeddha leerde ons te onderzoeken in plaats van te vechten. Vriendelijk zijn met de ervaringen van dit moment, het leven ‘indrinken’ en voluit ervaren, daar gaat het om.’

Rob Brandsma:  _{gezondheidszorgpsycholoog BIG, orthopedagoog, psycholoog NIP, mindfulness trainer VMBN.}
Rob Brandsma's site is www.robbrandsma.nl.

http://www.simplifylife.nl/overview.php?cid=844

juli 2011